مرتضى راوندى

253

تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )

ميرزا ملكم خان كه طى نيم قرن تلاش سياسى او ، گاه نوشته‌هايش به صورت علنى و اكثرا براى فرار از تعقيب پليس عصر ناصرى بطور مخفى و با تحمّل مشكلات و خطرات فراوان بين آزاديخواهان منتشر مىشد مطالبى نوشتيم ، اكنون اجمالا به شرح‌حال او مىپردازيم : ميرزا ملكم خان : « ملكم مردى بود جامعه‌شناس و سياسى ، بسيار زيرك و دانا ، تيزبين و نقّاد ، خوش‌محضر و شيرين‌قلم ، ممسك و پول‌دوست ، نامجو و عظمت‌طلب ، جسور و سرسخت ، دلير و مبارز . . . از 25 سالگى تا تقريبا دو ماه قبل از مرگش ، يعنى در مدت بيش از پنجاه سال با نوشتن رساله‌ها و مقالات و نامه‌هاى پرمغز خود ، انديشه آزادى در ايران پراكند و مبانى حكومت ملى را تشريح و تفسير كرد . . . او نبض روحى شاه و گدا ، شيخ و وزير ، عارف و عامى ، متجدد و متعصّب ، فرنگىمآب و اوهام‌پرست ، سردمدار و ميرغضب ، همگى را در دست داشت و وصف همه را كرده است . ملكم دربارهء تمام مسائل عمده و مشكلات اصلى اجتماعى ايران سخن گفته ، از مسئله آزادى و فلسفهء حكومت گرفته تا موضوع اصلاح خط و تقسيم املاك دولتى ميان روستائيان و حتى دربارهء لزوم منسوخ كردن تعدد زوجات ، قلم فرسايى كرده است و فهرست موضوعهاى كلى كه مورد بحث قرار داده است به‌طور خلاصه عبارتست از : « آزادى و نظم قانونى ، اصلاح اساسى حكومت ، اخذ تمدن اروپايى ، عدالت اجتماعى ، حقوق اساسى فرد ، طرح قوانين ادارى و مدنى و جزايى ، احياء و توسعه اقتصادى ، پيكار عليه اوهام ، اصلاح خط و سبك نگارش . . . » ملكم روزنامهء قانون را در لندن برپا كرد و به پيكار عليه دربار و ستمكارى و بىقانونى حكومت برخاست ، اولين شمارهء قانون در اول رجب 1307 ( 21 فوريه 1890 ) انتشار يافت و رويهم رفته چهل و دو شماره از آن منتشر گرديد . قانون ، دفترى است در بيان اوضاع و احوال ايران و شعار آن اين بود : اتفاق ، عدالت ، ترقى . ملكم در شمارهء اول قانون « مرام روزنامه را چنين اعلام مىدارد » : ما چند نفر كه به سعادت بخت و تقدير الهى مؤسس اين جريده قانون شده‌ايم ، بر ذمت دولت‌پرستى خود حتم كرده‌ايم كه از روى علوم و سرمشقهاى دنيا به قدرى كه در قوهء ما باشد ، به خلق ايران ياد و نشان بدهيم كه از براى اجراى قوانين چه نوع همت و چه قسم مساعى بايد به كار برد ، لهذا قلبا و قويا مصمم شده‌ايم كه سيل همه مصائب را به سدّ قوانين رفع نمائيم ، جميع حركات دولت بايد بعد از اين مبنى بر قانون باشد ، عزل و نصب عمال بايد موافق قانون ، حبس موافق قانون ، جزا موافق قانون ، تحصيل ماليات ، موافق قانون ، محاكمات حزايى با قانون ، مصارف دولت ، موافق قانون ، حكمرانى و سلطنت ، موافق قانون ، سختى و